Jod wchodzi w skład hormonów wydzielanych przez tarczycę, które biorą udział w regulowaniu podstawowych funkcji życiowych: kontrolują temperaturę, układ nerwowy, mięśniowy, podział komórek. Brak jodu w organizmie prowadzi do powstawania wola. Jest czarnoszarym połyskliwym kryształem, o zapachu podobnym do zapachu chloru. Pierwiastek odkrył Bernard Courtois w 1811 roku. Najwięcej jodu jest w wodzie morskiej, toteż mieszkańcy wybrzeży są lepiej zaopatrzeni w jod niż ludzie mieszkający w głębi lądu.

Człowiek żyjący nad Morzem Północnym czy Śródziemnym dzień i noc nosi na języku kilka cząsteczek jodu. Pierwiastek ten znajduje się we krwi i w każdej komórce organizmu, ale jego ilości są wręcz śladowe: 0,025 g, co stanowi mniej niż 10 kropel. Około 60% obecnego w organizmie jodu znajduje się w gruczole tarczycy, reszta rozproszona jest po całym organizmie, ale najwięcej w kościach, krwi i jajnikach. Dzienne zapotrzebowanie organizmu na jod wynosi zaledwie 50-75 mcg, czyli niespełna kilka gramów w ciągu całego życia. W normalnych warunkach dobowe zapotrzebowanie człowieka na jod jest pokrywane w diecie. Wchłaniany jest on w jelitach prawie w 100%, z czego od 40 do 70% w ciągu doby dociera do tarczycy. Wydalany jest głównie za pośrednictwem nerek.

Rola w organizmie

• Wchodzi w skład hormonów T3 i T4, które są wytwarzane przez tarczycę i wydzielane do krwi. Hormony te mają wielokierunkowy wpływ na wzrost i rozwój ustroju. Regulują procesy spalania, zużycie tlenu przez komórki i rozmnażanie. Kierują tempem uzyskiwania energii z pożywienia i przemianą materii. Dzięki nim prawidłowa jest praca komórek nerwowych. U dzieci hormony te odpowiedzialne są za prawidłowy rozwój umysłowy i wzrost. Tarczyca do produkowania hormonów potrzebuje jodu. Ten mądry gruczoł posiada swego rodzaju pułapkę na jod, która potrafi wychwycić z krwi każdy jego atom. Działa na zasadzie pompy. Gdy jodu zaczyna brakować, jej siła ssania potrafi wzrosnąć 400-krotnie, co powoduje pęcznienie komórek. Tarczyca powiększa się i powstaje wole. Niedobór jodu powoduje jej przerost i niedoczynność, a nadmiar wywołuje nadczynność.
• Prawidłowe stężenie jodu chroni przed niedoczynnością lub nadczynnością tarczycy i powstaniem wola. Podanie jodu w razie przypadkowego napromieniowania stanowi ochronę tarczycy przed jego negatywnymi skutkami. Łatwo dostępnym źródłem jodu jest płyn Lugola oraz jodyna (5 kropli w mleku z miodem). Do pewnego stopnia zmniejsza ryzyko rozwoju anemii i choroby wieńcowej. Wspomaga też leczenie niektórych chorób. Niekiedy podanie dodatkowo jodu wspomaga leczenie w chorobach wirusowych i niektórych chorobach centralnego układu nerwowego, endometriozy, włókniaków macicy, miażdżycy naczyń, zapalenia stawów, rumienią guzowatego, chorób włosów. Jest niezbędny w diagnostyce chorób tarczycy i leczeniu raka tarczycy.
• Ponadto nasila popęd płciowy, usprawnia myślenie, wpływa na witalność, prawidłową czynność serca, wzrost, zdrową skórę, włosy i paznokcie, stan ogólny systemu odpornościowego, pomaga przezwyciężać stresy.

Gdy jest go za mało

Za niedobory jodu cierpi około 500 milionów ludzi na świecie, przede wszystkim kobiety. Klasycznym schorzeniem spowodowanym deficytem jodu jest wole endemiczne (przerost gruczołu tarczycy), czyli niedoczynność tarczycy. W Polsce w okolicach, w których brakuje jodu (tereny podgórskie), u ludzi i zwierząt dosyć często występuje wole (tzw. struma). Najczęściej ma przebieg bezobjawowy. Powikłania, jeśli występują, spowodowane są uciskiem powiększonej tarczycy na sąsiednie narządy. Groźne jest wole śródpiersiowe, gdyż może spowodować ucisk tchawicy, trudności w oddychaniu, przerost i rozszerzenie serca. U dzieci na skutek niedoboru jodu może rozwinąć się matołectwo (często związane z wolem), któremu towarzyszy zahamowanie rozwoju fizycznego i głuchoniemota.

Niedobór w diecie może być u nich przyczyną zahamowania wzrostu, rozwoju płciowego, umysłowego, głuchoty, kłopotów z nauką (obniżenie współczynnika inteligencji IQ aż o 13,5 pkt). O niedoborze jodu może też świadczyć osłabienie popędu płciowego, problemy z płodnością i utrzymaniem ciąży. Niedoczynność tarczycy spowodowana niedoborem jodu bywa przyczyną poronień oraz niemożności zajścia w ciążę.

Na brak tego pierwiastka wskazują też: ochrypła mowa na skutek obrzmienia strun głosowych, nadmiar cholesterolu, znużenie, brak chęci do życia, bezsenność, powolność umysłowa, suche i łamliwe włosy, drżenie kończyn, marznięcie, zmniejszona odporność na stres. W Polsce, aby zapobiec niedoborom jodu, powszechnie stosuje się sól jodowaną, czyli wzbogaconą jodem. Zamiast soli jodowanej można używać soli naturalnej pochodzącej ze złóż w Wieliczce czy Bochni.

Gdy jest go za dużo

Duże dawki jodu mogą działać niszcząco na komórki tarczycy i upośledzić zachodzące w niej procesy. Może wówczas dojść do powstania wola jodowego (powiększonego i nadaktywnego), podobnego to tego, które powstaje w wyniku niedoboru jodu. Mamy wtedy do czynienia z nadczynnością tarczycy, czyli chorobą Gravesa-Basedowa. Chory jest niespokojny, ma przyspieszoną przemianę materii, chudnie, ma wytrzeszcz oczu. Szczególnie kobiety w ciąży powinny uważać, aby nie przedawkować tego pierwiastka, gdyż może on uszkodzić tarczycę dziecka. Jod znajduje się również w mleku matki, a więc kobiety karmiące powinny unikać przyjmowania preparatów zawierających jod oraz środków wspomagających odchudzanie.

Źródła w pożywieniu

Spośród produktów spożywczych najwięcej jodu zawierają ryby i skorupiaki morskie: ostrygi, węgorz, śledź, sardynki, makrela, łosoś. Znajdziemy go również w tranie, ziemniakach, brokułach, zielonej sałacie, serach pleśniowych. Zioła bogate w jod to: bylica, estragon i dziki bez czarny.
Dla dobrego wykorzystania jodu potrzebne są witaminy zawarte w świeżych owocach, rybach, drobiu, mięsie, wątróbce, jajach, zbożu, niełuskanym ryżu.

Zawartość jodu w niektórych produktach

1 łyżeczka soli jodowanej – 400 mcg, 100 g drożdży – 110 mcg, jajo – 26 mcg, 50 g tuńczyka – 4 mcg, 50 g indyka 4 mcg.