Został odkryty na początku XIX wieku. Długo posądzano go o toksyczne działanie i dopiero w drugiej połowie XX wieku odkryto, jak ważne funkcje pełni w organizmie. Ten śladowy pierwiastek znajduje się we wszystkich komórkach, ale najwięcej jest go w wątrobie, nerkach, sercu i śledzionie.

Organizm człowieka potrzebuje niewielkich ilości selenu w codziennym pożywieniu. Zaleca się przyjmowanie 50-200 mikrogramów (mcg) dziennie. Według specjalistów zalecane dzienne spożycie (RDA) wynosi 50 mcg dla kobiet i 70 mcg dla mężczyzn. Panowie potrzebują go więcej, ponieważ w jądrach i przewodach nasiennych gromadzi się prawie połowa zasobów tego pierwiastka i wraz z wytryskiem nasienia następuje jego utrata. Selen jest najlepiej przyswajalny w formie organicznych związków, które występują w naturalnych produktach spożywczych, głównie w warzywach.

Rola w organizmie

• Najważniejszą funkcją selenu jest wytwarzanie ważnego enzymu (peroksydazy glutationowej), który chroni czerwone ciałka krwi i błony komórkowe przed szkodliwym działaniem wolnych rodników i zapobiega chorobom zwyrodnieniowym związanym z wiekiem. Współdziałając z witaminą E, wzmacnia układ odpornościowy oraz czynność tarczycy (najnowsze badania dowiodły, że jest składnikiem enzymu obecnego w produkcji hormonów tarczycy). Dodanie cynku do tych dwóch składników (selenu i witaminy E) powoduje zmniejszenie powiększonego gruczołu krokowego.

• Może obniżać ryzyko zachorowania na nowotwór. Na terenach, gdzie gleba jest bogata w selen, zachorowalność na raka jest niższa. Dotyczy to przede wszystkim nowotworu przewodu pokarmowego, płuc i jajnika. Selen chroni przed nowotworami dzięki swoim właściwościom przeciwudeniającym. Ponadto w powiązaniu z witaminą E eliminuje z organizmu pierwiastki rakotwórcze: ołów i kadm.

• Stwierdzono również, że u alkoholików ochrania wątrobę przed marskością. Wystarczająca zawartość selenu w organizmie przeciwdziała skutkom toksycznego działania tytoniu.

• Chroni skórę przed szkodliwym działaniem promieni ultrafioletowych.

• Pomaga zapobiegać takim chorobom, jak artretyzm i stwardnienie rozsiane.

• Odgrywa też ważną rolę w podtrzymywaniu sprawności seksualnej u mężczyzn. Ponieważ w nasieniu męskim występuje w dużym stężeniu, uważa się, że poprawia u nich płodność, bowiem zwiększa liczbę plemników i ich ruchliwość.

• Jest odpowiedzialny za prawidłowy rozwój płodu, a szczególe układu nerwowego i odpornościowego. Dzieci z zespołem Downa mają niskie stężenie tego pierwiastka we krwi.

• Wspólnie z innymi przeciwutleniaczami utrzymuje w zdrowiu serce, chroni je przed niszczącym działaniem wolnych rodników.

• Odpowiednie dawki selenu likwidują nerwowość i przemęczenie, poprawiają nastrój, dodają energii, poprawiają jasność myślenia.

Gdy jest go za mało

Nawet urozmaicona dieta może zawierać zbyt mało selenu. Technologiczna obróbka żywności i zmniejszenie jego zawartości w glebie prowadzą do niedoboru tego pierwiastka. Niedobór selenu niekorzystnie działa na funkcjonowanie organizmu.

• Prowadzi do osłabienia lub uszkodzenia mięśnia sercowego, co zwiększa ryzyko zawału. Osoby zagrożone chorobami serca powinny dodatkowo przyjmować dawki tego pierwiastka.

• Zwiększa ryzyko powstania nowotworu. Ocenia się, że gdyby większość ludzi przyjmowała dodatkowe dawki selenu, zachorowalność na nowotwory zmniejszyłaby się o 70%.

• Brak selenu wpływa niekorzystnie na stan osób cierpiących na reumatoidalne zapalenie stawów, przewlekłą niewydolność nerek oraz zaćmę.

• Powoduje zły nastrój, lęki i zdenerwowanie – prawdopodobnie z powodu zakłóceń w funkcjonowaniu neuroprzekaźników.

• Deficyt selenu u kobiet w ciąży może hamować rozwój płodu i być przyczyną wrodzonych wad u dziecka.

• Ponadto objawy niedoboru obejmują: zmęczenie, podatność na infekcje, przedwczesne starzenie się, słabą potencję seksualną.

Gdy jest go za dużo

W dużych dawkach jest niezwykle toksyczny. Jego trujące działanie obserwuje się, kiedy spożycie przekracza 600 mcg na dobę. W Kolumbii i w niektórych rejonach Brazylii, gdzie gleba zawiera duże ilości tego mikroelementu, występują choroby ludzi i zwierząt, spowodowane jego nadmiarem w pokarmach. Powoduje to między innymi ślepotę koni, wypadanie sierści, zębów, choroby kończyn. U ludzi nadmiar selenu powoduje łysienie, uszkodzenia skóry, paznokci, puchnięcie palców, wymioty, przemęczenie. Na zatrucie selenem szczególnie narażone są dzieci, które mieszkają na terenach o dużej zawartości tego pierwiastka w glebie. Szybciej i łatwiej niż innym dzieciom psują się im i wypadają zęby. Wysokie stężenie selenu może ułatwiać powstawanie nowotworów.

Źródła w pożywieniu

Zawartość selenu w pokarmach zależy od jego ilości w glebie. Niestety, sztuczne nawożenie, kwaśne deszcze i przemysłowa obróbka doprowadziły do znacznego obniżenia ilości selenu w diecie. Bogate w selen są orzechy brazylijskie, ryby morskie, nieoczyszczona sól morska i kopalna, wołowa i cielęca wątroba, nerki, serce, drożdże, grzyby, pomidory. Doskonałymi źródłami są pszenica, owies, ryż, jeśli pochodzą z terenów bogatych w selen.

Prowadzone są obecnie badania zależności między selenem a wirusem HIV. Przypuszcza się, że jest najważniejszym składnikiem hamującym rozwój zakażenia HIV do pełnoobjawowego AIDS. W badaniach laboratoryjnych stwierdzono zahamowanie wzrostu HIV w obecności związków selenu. Obecnie przedmiotem badań jest rola selenu w zapobieganiu i leczeniu chorób związa­nych z AIDS.